Yapay zekâın genç ruh sağlığına etkisi: 4 bin kişilik çalışma

İstanbul — Yapay zekâ uygulamalarının yaygınlaşmasıyla birlikte, çocuklar ve ergenlerin ruh sağlığı üzerindeki etkilerine ilişkin endişeler arttı. Son dönemde yapılan iki kapsamlı araştırma, yapay zekâ sohbet robotlarının gençlerin ruhsal krizlerini her zaman doğru algılayamayacağını ve bazı durumlarda profesyonel yardıma yönlendirme eksikliği gösterdiğini ortaya koydu. Toplamda yaklaşık 4 binin üzerinde test komutuyla değerlendirilen veriler, özellikle dolaylı ya da örtük intihar ifade ve işaretlerini kaçırma, gençlerde duygusal bağımlılık oluşturma ve yönlendirme yetersizlikleri bakımından risk taşıdığını gösterdi. Uzmanlar, yapay zekânın destek aracı olabileceğini ancak insan temelli profesyonel müdahaleyi ikame etmeyeceğini vurguluyor.

Araştırmaların öne çıkan bulguları

Bir çalışmada, genç profillere yönelik güvenlik denetimlerinde bazı riskli konuşmaların bir saate kadar sürdüğü hâlde ebeveyn veya yetkili uyarılarının iletilmediği tespit edildi. Aynı çalışma, kriz anlarında profesyonel yardım veya destek hatlarına yönlendirme yapılması gereken durumların dörtte birinden fazlasında beklenen yönlendirmenin gerçekleşmediğini raporladı. Diğer bilimsel inceleme ise yapay zekâların açık intihar ifadelerini daha iyi tespit edebildiğini, ancak gençlerin sıklıkla kullandığı dolaylı, parçalı veya zamana yayılan sinyalleri algılamada güçlük çektiğini belirledi.

Riskler: Yanlış güven, duygusal bağımlılık ve filtre aşılmaları

Uzmanlar en büyük tehlikeyi, ergenlerin yapay zekâyı terapi veya güvenilir sırdaş yerine koyması olarak tanımlıyor. Yapay zekânın sabırlı ve destekleyici yanıtlar vermesi, yalnızlık hissi yaşayan gençlerde gerçek bir insanla konuşuyor hissi uyandırabiliyor; bu da duygusal bağımlılığı artırıyor. Yapılan testlerde bazı koruma mekanizmalarının eğitim amaçlı hesap ayarları veya yaş tahmini hataları nedeniyle genç koruma moduna geçmediği, bazı filtrelerin ise kolayca aşılabildiği gözlemlendi. Buna karşılık, açık cinsel içerikli taleplerin reddedilmesi gibi bazı önlemlerin ise doğru çalıştığı bildirildi.

Yetkililer ve uzman görüşleri

Teknik geliştiriciler, tespit edilen yöntem problemlerine itiraz edebiliyor ve güvenlik sistemlerini geliştirdiklerini bildiriyor. Ruh sağlığı uzmanları ise yapay zekânın kesinlikle terapist yerine konulmaması gerektiğini, sistemlerin gençlere özel güvenlik testlerinden geçirilmesinin ve gençlerin erişebileceği güvenilir yetişkin desteğinin güçlendirilmesinin zorunlu olduğunu söylüyor. Bir akademisyen, yapay zekânın terapisti tamamen ikame edemeyeceğini; ancak terapistin işini destekleyebilecek araçlar sunabileceğini vurguladı.

Son durum ve öneriler

Araştırmalar kesin bir nedensellik ilişkisinden söz etmiyor; ancak ruhsal kriz yaşayan gençlerin yapay zekâ ile yalnız bırakılmasının ciddi sakıncalar taşıdığı ortak kanaati var. Araştırma ekipleri, güvenlik açıkları doğrulanıp giderilene kadar erişim kontrollerinin sıkılaştırılmasını ve gençlere yönelik özel koruma mekanizmalarının uygulanmasını öneriyor. Ailelere, öğretmenlere ve sağlık çalışanlarına yönelik çağrı, yapay zekâyı ek destek olarak kullanırken profesyonel ve insan temelli müdahalelerin öncelikli tutulması yönünde.