Yeşilay raporu: Bağımlılığın çevre ve ekosistem üzerindeki etkileri

İstanbul’da 26 Ekim 2026’da kamuoyuna sunulan “Türkiye Bağımlılık ve Çevre Araştırma Raporu”nda Yeşilay, bağımlılıkların yalnızca bireysel ve toplumsal etkilerinin değil, çevre ve ekosistem üzerindeki doğrudan sonuçlarının da kapsamlı şekilde incelendiğini açıkladı. Raporda tütün, alkol, uyuşturucu ve uyarıcı madde, kumar ve dijital bağımlılıkların üretim, tüketim ve atık süreçleri yoluyla su, toprak ve biyolojik çeşitlilik üzerinde yarattığı baskılar anlatıldı. Lansmanda Yeşilay Genel Başkanı Doç. Dr. Mehmet Dinç ile üniversitelerden araştırmacıların yer aldığı sunumlar yapıldı ve Türkiye’de 7 atık su arıtma tesisinde gerçekleştirilen saha analizlerinin bulguları paylaşıldı.

Raporun öne çıkan verileri

Rapor, Dünya Sağlık Örgütü verilerine atıfla tütün üretimi ve tüketiminin yıllık yaklaşık 80 milyon ton karbondioksit emisyonuna neden olduğunu; bu emisyon miktarının yaklaşık 17 milyon benzinli aracın yıllık emisyonuna eşdeğer olduğunu belirtiyor. Ayrıca dünya genelinde 3,2 milyon hektar tarım arazisinin tütün için ayrıldığı, tütün üretiminde yılda 22 milyar ton su kullanıldığı ve küresel ormansızlaşmanın yüzde 5’inin tütünle ilişkili olduğu vurgulandı. Türkiye özelinde ise yıllık 150,4 milyar adet sigara tüketiminin sigara izmaritleri yoluyla toprak ve su kirliliğine katkı sağladığına dikkat çekildi.

Atık su analizleri ve psikoaktif kalıntılar

Yeşilay öncülüğünde İstanbul, İzmir, Antalya, Adana, Hatay, Samsun ve Trabzon’daki yedi farklı atık su arıtma tesisinden alınan 98 numunenin analiz edildiği araştırmada, dokuz psikoaktif maddenin insan metabolizması sonucu ortaya çıkan kalıntıları incelendi. Bulgular, biyolojik arıtma uygulanan tesislerde incelenen maddelerin yüzde 82–100 aralığında sudan uzaklaştırıldığını gösterdi; buna karşın biyolojik arıtma olmayan veya yetersiz uygulanan tesislerde giderim oranlarının belirgin biçimde düşük olduğu tespit edildi. Özellikle MDMA’nın arıtılmasının zor olduğu, bazı tesislerde sadece yüzde 9 oranında azalma gözlendiği; metamfetamin ve MDMA kalıntılarının arıtma sonrası sularda varlığını sürdürebildiği ve su canlıları için risk oluşturabileceği raporda yer aldı.

Endüstriyel süreçler ve dijital sektörün etkisi

Rapor, alkol üretiminin su ve enerji tüketimine katkılarını; uyuşturucu ve uyarıcı madde üretiminin kimyasal atık, ormansızlaşma ve doğal yaşam alanı kaybına yol açabileceğini aktarıyor. Avrupa araştırmalarına göre sentetik uyuşturucu üretiminde kilogram başına yaklaşık 25–43 kilogram kimyasal atık oluştuğu belirtildi. Dijital bağımlılıklara ilişkin bölümde ise veri merkezlerinin küresel elektrik tüketiminde payı ve bunun su ayak izi ile karbon emisyonlarına etkisi üzerinde duruldu; çevrim içi hizmetlerin enerji talebinin 2030’a kadar artabileceğine dikkat çekildi.

İklim değişikliği, ruh sağlığı ve önleme önerileri

Rapor ayrıca iklim değişikliğinin yol açtığı stres, belirsizlik ve yaşam koşullarındaki değişimlerin bağımlılık risklerini artırabileceğine işaret etti. Gençlerde iklim kaygısının ruh sağlığı üzerindeki etkilerine dikkat çekilen çalışmalara atıf yapılarak, çevre sağlığı ile bağımlılıkların önlenmesine yönelik birlikte ele alınmış politika, eğitim ve toplumsal müdahale modelleri önerildi. Yeşilay’ın açıklamasında bağımlılık endüstrilerinin karbon, su ve atık raporlaması yapmasının, bağımlılık önleme stratejilerinin sürdürülebilir kalkınma politikeleriyle entegre edilmesinin önemine vurgu yapıldı.

Son durum ve izlenecek adımlar

Raporda önerilen başlıca adımlar arasında bağımlılık üretim ve tüketim süreçlerinin çevresel etkilerinin izlenmesi, atık su arıtma kapasitesinin güçlendirilmesi, biyolojik arıtma uygulamalarının yaygınlaştırılması ve dijital hizmetlerin enerji verimliliğinin artırılması yer alıyor. Yeşilay, bulguların politika yapıcılar, yerel yönetimler, sağlık ve çevre kurumları ile paylaşılacağını ve çevre etkilerini azaltmaya yönelik somut adımların takip edileceğini bildirdi.